Yazar: Mehmet Emin Buğra
Çeviri: Gökbayrak

Batı Türkeş Devleti (M.S 739 )
Çin tarihlerinde (Tukişe) olarak adı geçen Türkiş kabilesi Tanrı Dağlarını kuzeyinde, Batı Göktürk birliğini teşkil etmiştir. Büyük on kabile (boyun) biridir. Türkişler yedinci asır M.S 7 asır ortalarından sonra Tubul ve Irtiş deryalarının ortasındaki yaylalarda yaşarlardı. Daha sonra bu yerden göçerek Issık gölün doğusuna yerleştiler. Batı Göktürk Devleti'ni yıktıktan sonra bu on kabile Çinlilerle muharebe yapa geldiler. Çin Devletinin bunların üzerindeki hakimiyeti çok kısa sürmüştür.

Sonunda Türkiş kabilesinin üç ala adlı ve Bagaturhan unvanlı hanı Aheste, Aheste büyük bir nüfus oluşturup m.s. 690'da on kabilenin üzerinde hükümet ilan etti. Çin imparatoru vekili olarak batıda Türk hükümdarı olan Koşal'ı (Çin tarihinde "şinahin") yi mağlup ederek Çin'e kaçmaya mecbur etti. Üçala Balağaturhan'ın iki başkenti vardı. Birincisi batıdaki beş kabilenin başkenti olan Çuderya boylarındaki Tohmak şehri idi. Diğeri doğudaki beş kabilenin merkezi olan İlinin kuzeyindeki yedisu ülkesinde idi.
 
Bu şekilde Üçalabağaturhan batıda ince (sir) derya güneyde Tanrı Dağlan, doğuda Barigöl, kuzeyde Kırgız yaylaları arasında yeni bir Türk Devleti kurup batı Göktürk Devletini kurdu. Bu tarihlerde Tanrı dağlarının güneyindeki ülkelerden Kuçu, Lolan, Gingit, Kuça üç ülkeleri Çin istilasında idi. Fergana ve Soğut hanları Çin'e haraç verip yarı müstakil halde yaşadı idiler. Ve Kaşgar, Yarkent, Hoten ülkeleri Tibetlilere tabi idi.
Üç ala bagaturhan bu güney Türk yurtlarından önce Çin ve sonra Tibet istilasını yok ederek Batı Türk devletlerinin tarihteki hudutlarının hepsini bir Türk devletinin bayrağı altında birleştirmek için siyasi bir plan hazırladı. Evvela batıdaki İslam Arap askeri güneydeki Tibetlilerle birleşip Çin'i tamamen sürmek daha sonra Tibetileri yok etmek ondan sonra Arap askerini Türk yurdundan uzaklaştırmayı düşündü. Bagaturhan sık mücadelelerden sonra Arap askeri ve Tibetlilerle Çin şeddine birlik oluşturup Cinle savaşmaya başladı. Lakin bu birlik ve gayret Çin'in o günlerde fevkalade kuvvetini yenemedi. Ama bu üç kuvvet arasında kalan Çin kuvveti ancak kendi nufüs alanını muhafaza edebildi. Türkiş, Arap veya Tibetlilere saldıramadı.
Kutluk ve Türkiş Devletlerinin Birleşmesi ve Çin esaretinden Kurtuluşu Türkiş Devleti yukarıdaki suretle şekillendikten sonra batıda Arap İslam askerleri tarafından doğuda Çin Devleti tarafından güneyde Çin ve Tibetliler tarafından daima tehlikeye maruz kaldılar. Bunun üstüne doğu Türk yurdunda lltiriş Kağan'ın yerine geçen Kapağanhan Türkiş ve başkalarından ibaret olan tamamı batı Göktürlere tabi olan Türk kavimlerini kendi hakimiyeti altına almak için çaba sarfediyorlardı. M.S 699'da Kabağanhan Türkiş Devletini istila etti. Ve Çin askerlerini yok edip Doğu ve Batı Türkistanı kendi bayrağı altında toplayıp tarihdeki Göktürk idare tarzı ile Batı Türk Hanlıkları üstüne Kabağanhan özoğlunu yabğu tayin etti. 

Uç alabağaturhan kabağanhanın büyük hakimiyetini tanıyıp tabi oldu. Ve kendinin dahili istiklalini muhafaza etti. Bundan bir yıl önce 698'de kabağanhan Çin Devleti ile savaşıp Piçil'i ve Yansi vilayetlerini işgal edip Çin imparatorunu haraç vermek sureti ile Kutluk Devletine tabi olmaya mecbur etti. Milattan sonra 700 tarihinde Kabağanhan lltiriş Kağanın oğlu Gültekini Ferganaya, Soğut ve Teharistan (katağan ve badehyan) ülkelerindeki Türk hanlıklarını intizama almak için Maveraünnehir'e yolladı. Gültekin o yurtları kendi bayrağı altında toplayıp genel vali yetkisi ile batı Türkistanla birleşip Arap İslam askerlerinin önünü kesmeye hazırlandı.

  • 1376 defa okundu.