DÜNDEN BUGÜNE KAYSERİ'YE

GELEN UYGUR TÜRKLERİ

 

                                                                                        Yrd. Doç. Dr. Kemal GÖDE

 

Türklüğün beşiği bugünkü Doğu Türkistan'da olan Hunlar ve Göktürklerden sonra,Türk birliğini kurmaya çalışan Uygurlar, Türk kültür ve iktisat tarihinde yep yeni bir devri başlatmışlar ve geliştirmişlerdir.

Uygur Türklerinin Kayseri'ye gelişlerine geçmeden önce, Uygur Türk Tarihini genel hatlarıyla hatırlatmak yerinde olacaktır

Göktürk Devleti’nin 740'lı yıllarından sonra taht mücadelesiyle çökmeye yüz tutması üzerine, Basmıller, Karluklar ve Uygurlar birleşerek, Göktürk idaresine el koymuşlar ve Aşına ailesinden gelen Basmıl Baş-buğu'nu 742' de Kağan ilân etmişler ve Göktürk Hakanları'nı öldürmüşlerdir

Bir müddet sonra müttefiklerin araları açılmış, Kağan olan Basmıl Başbuğu ortadan kaldırılmış ve Uygur Başbuğu 745' te "Kutlug Bilge Kül" unvanıyla "Kağan" ilân edilmiş ve böylece Ötüken'de Uygur Türk Devleti Devri başlamıştır (1)

"Uygur" adının "şahın hızıyla dolaşan ve hücum eden" demek olduğu ileri sürülmüşse de, daha çok "müttefik" mânasına geldiği bilinmektedir.

Asya Hunları'ndan inen ve Tölesler'den bir kısım  olarak,  Tabgaçlar  Devri'nde tanınan

Uygurlar, V yyüzvılın ikinci varışında Selenga Irmağı etrafında kuvvetli bir beylik kurmuşlar ve Beyleri "Erkin" unvanı taşımıştır.

1.Göktürk hakanlığı devrinde bu devlete bağlıyken, 630' larda kendi başına buyruk hale gelen Uygur Erkın'ı unvanını "İlteber" olarak değiştirmiştir Çın İmparatoru tarafından tanınarak 646' da kendini "kağan" ilân etmiş ve ülkesine Göktürk tarzında teşkilatlandırmıştır Uygurlar 648' de Batı' da Taşkent yakınlarına kadar ilerlemişler ve Kapgan Kağan tarafından Göktürk hakimiyetine alınmışlardır

745 te Ötüken'de Göktürkler! bertaraf ederek bir devlet kuran Uygurlar, aslında Dokuz Urug'dan meydana gelen bir boy iken. Oğuzlardan dokuz boy'un da kendilerine katılmasıyla boy sayısını 10' a çıkarmışlar ve böylece "On-Uygur" (:10 müttefik) diye anılmışlardır

Orhun kıyısındaki başkent Ordubalık şehrini kuran ilk Uygur hakanı Kutlug Bilge Kül 747' de ölmüş ve yerine oğlu Moyen-çür, Kuzey'de Kırgızlar, Batı'da Karluklar,Türgışler ve Basmiller, ayrıca Sekız-Oğuz, Dokuz-Tatar ve Çikler'i hâkimiyetine almıştır,

Moyen-Çur zamanında (747-759), Uygur-Türk Devleti’nin sınırları genişlemiş ve Çın üzerinde Uygur tesiri artmıştır 751  Talas Muharebesinde İslâm kuvvetlerine ağır bir şekilde yenilen Çinliler Orta Asya'dan çekilince, Tarım havzası Uygurların eline geçmiştir. Talaş Savaşı üzerine Çin'de iç karışıklıklar çıkmış, anası Türk olan bir komutan 200 bin kişilik ordusuyla Çin başkentlerini ele geçirmiş ve kendisini "İmparator" ilân etmiştir. Devrilen imparatorun yardımına çağırdığı Uygurlar, Çin başkentlerini geri almışlar ve Moyen-Çur, İmparatorun kızıyla evlenirken, Çinliler 20 bin top ipek vermeyi kabul etmişlerdir.

Moyen-Çur' un 759' da ölümü üzerine yerine oğlu Böğü Kağan (759-779) "Tann'da bolmuş il tutmuş Alp Külüg Bilge Kağan" unvanıyla geçmiş ve gözlerini Çin'e çevirmiştir. Böğü Kağan, Tibetliler'in saldırısına uğrayan Çin'i, Çinliler'in yardım istemeleri üzerine 762' de kurtarmış ve Türk kültür tarihi bakımından bir dönüm noktası teşkil eden "Mani Dini" ni 763 'te resmi devlet dini olarak kabul etmiştir. Mani Dini hayvanî gıdalar yemeği yasakladığı ve savaş ruhunu zayıflattığı için, Uygurların hayat tarzlarına ve tutumlarına ters düşüyordu Bir tüccar ve şehirli dini olan Maniheizm, Böğü Kağan'ın 779 da öldürülmesiyle Uygurlar arasında pek yayılamamıştır.

Böğü Kağan'ın yerine Tung Bağa Tarkan (779-789) hakan olmuş ve "Alp Kutlug Bilge Kağan" unvanını almıştır. İyi idaresi, cesareti ve kanun yapıcılığıyla tanınan Tung Bağa Tarkan; Kırgızlar'ı, yenmiş ve Çinli bir prensesle evlenmiştir. Yerine "Ay Tanrıda kut bolmuş Külüg Bilge Kağan" (789–790) ve sonra bunun oğlu Kutlug Bilge (790-795) hakan olmuşlardır.

İktisadî ve kültürel sebeplerle Çin'i korumayı gelenek haline getirmiş olan Uygurlar, Tibetlilerin Beş-balık dolaylarındaki Türkler ile anlaşarak Çin'e yaptıkları baskınları önleyememişlerdir Ötüken'de karışıklıklar çıkmış ve Uygur Kağanı öldürülmüş ve yerine Kutlug (795-805) "Ay Tanrıda Ülüg Bulmuş Alp Kutlug Bilge Kağan" ve bunun yerine de "Ay Tanrıda kut bolmuş Külüg Bilge" (805-808) geçmiştir. Bu iki Kağan zamanında ülkede huzur ve iktisadî refah doğmuştur. Dış siyaset yönünden zamanı, oldukça sakin geçen hakan "Ay Tanrıda kut bolmuş Alp Bilge" (808-821) den sonra hakan olan "Ay Tanrı da Ülüg bulmuş Küçlüg Bilge" (821-833) Karabalgasun Kitâbasi" ni 826'da diktiren hakandır. Hükümdarlığı başarılı geçmişse de sonunda öldürülmüştür. "Alp Külüg Bilge Kağan" (833-839), bir isyanda öldürülmüş ve gittikçe zayıflayan Uygur Devleti, 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkılmış ve Uygurlar, Karluk ülkesine, Çin sınırlarına, Beşbalık, Turfan ve Kuça gibi ticari merkezlere göçerek, Kançou (Kansu'nun merkezi) ve Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Devletleri'ni kumuşlardır. "Sarı Uygurlar" diye de bilinen Kançou Uygurları 940'dan sonra Kitanlar'ın, 1028'deTangutlar'ın ve 1226'da da Cengiz Han Moğolları'nın hâkimiyetine girmişlerdir. Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Devleti ise, iç Asya'nın ticaret yollan üzerinde bulunduğu ve Tibetliler'e karşı Çin tarafından tanındığı için iktisadî bakımdan kuvvetlenmiş ve 1209' da Cengiz Han'a bağlanmış ve 1368' e kadar devam etmiştir.(2)

 

(Sürecek)

 

l.Bk. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü. Ankara 1977,s.92-l 10; Bahaddin Ögel. Türk Kültürünün Gelişme Çağları, istanbul 1988 (Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayını),s.l70 vd

2. Kafesoğlu. A.e .s 110-119; Ögel.A.c.s 170-218.

  • 758 defa okundu.