GÖKBAYRAK
 
Tamamen canlanan, yenilenme, yeniden doğuşu ifade eden nevruz geleneği, Doğu Türkistan Türkleri arasında da yaşamakta, büyük törenlerle kutlanmakta ve şairlerin dilinde ifadesini bulmaktadır. Büyük bir bölümü Doğu Türkistan'da ata yurtları da yaşayan Uygur Türkleri için nevruz, yeni yılı, baharı karşılamak için yapılan bir bayramdır ve "novrüz", "norüz" şeklinde ifade edilmektedir. Nevruzun anlamı geçmiş yıla veda etmek, yeni yılı kutlamak, baharın bolluk ve bereket getirmesini ümit etmekten ibarettir. Bu özellik Uygur Türkçesi'nde edebi olarak ifade edilmektedir. Aşağıda örnek olarak aldığımız şiirler bunu açıkça ortaya koymaktadır


Nevruz geleneği ile ilgili olarak 1989 yılı nevruzunda Doğu Türkistan Urimçi TV'sinde yayınlanan (1). "Tanrı Dağında Nevruz Nevası" adlı programda şu bilgiler verilmiştir:
"Nevruz, ilk bahar mevsiminin elçisi, gece ile gündüzün eşit olduğu ve tabiatın en adaletli günüdür. Nevruz bayramı Uygurların ananevi bir törenidir. Ecdatlarımız kabile, oymak şeklinde göçmen hayatı yaşadıkları çağlardan beri bu günü milli bayram olarak kutlaya gelmektedir. Tarihi kaynaklarda nevruz ile ilgili şöyle bir rivayet günümüze kadar
söylene gelmiştir:Çok kadim çağlarda Türki kavimlerden Hunların ecdat1arı münkariz olduğunda, bu Türk kavminin içinde sağ kalan tek kollu bir bala, bir dişi kök-böri tarafından Altay dağlarında emzirilip, bakılarak terbiye edilip yetiştirilmiştir. Bu balanın sonradan on çocuğu olmuştur. Bu çocukların nesli çoğalarak bir nevruz günü dağdan inerek dünyaya yayılmıştır.
Ecdatlarımız bu kutlu günü-yeniden başlanış, yeniden doğmak günü kabul ederek her yıl bahar mevsiminde nevruz gününü-milli bayramolarak kutlamışlardır."

"Uygur Halk Ağız Edebiyatının Esasları" (2) adlı eserde nevruz bayramının çok eski bir geçmiş olduğu, milattan önceki devirlerde şekillendiği, Kazak, Kırgız, Özbek ve Tatar Türkleri tarafından da önemli bir bayram olarak kutlandığı ve Türk topluluklarına komşu olan Çinliler'in hayatında da derin etkiler bıraktığı ifade olun maktadır. Aynı eserde nevruz bayramı merasimlerinin bili¬nen kaide ve kuralları ise şöyle anlatılmaktadır:

"Yılın sonunda halk, yeni yılın ve baharın şerefine nevruz-name denilen koşak ve beyitler hazırlar. Nevruzun ilk günü halk yurt olarak bir yere, çoğunlukla cami, mescid ve tekke gibi ibadethanelere veya pazaryerlerine toplanırlar. Burada çeşitli oyunlar oynanır ve dans gösterileri yapılır. Şair ve koçakçılar arasında şiir ve koşak tokuşları (3) yapılır. Usulcüler (4)dans ederler. Meddahlar halk destanlarını hikâye ederler. Kız ve yiğitler nevruz dolayısıyla şiir ve koşaklarla birbirlerine muhabbetlerini açıklama fırsatı bulurlar. Okul çocukları da saf tartıp(5) nevruz şarkıları söylerler. Okuğuçular(6) süslü ağaçlara yazılan nevruz-nameleri taşıyarak bunları birbirleri ile değiştirirler. Böyle nevruz'nameler öğrencileri ilim ve irfana ündeydu(7) ••• Nevruz bayramlarında cemaatten salma ile para toplanıp daş kazan(8)kaynatılır. Bazı aileler kendi iktidarlarınca nevruz aşı hazırlayıp merasimin yapıldığı yere kendisi götürüp İkram eder ..
Nevruz Türk-Uygur halkının en eski ağız epik şekli olup, edebiyat ve sanatın şekillenip gelişmesinde büyük rol oynamıştır. Günümüzde Doğu Türkistan'ın Hoten gibi bazı yörelerinde bu etkinlikler yapıla gelmektedir. "


1988 yılı nevruz münasebetiyle Doğu Türkistan Kaşgar Televizyonu tarafından hazırlanmış olan "Nevruz Bulak" (9) adlı programda, nevruz törenleri için seçilmiş yurt olarak Kaşgarlı Mahmud'un türbesinin bulunduğu Opal kazasında "Nevruz Bulak" olarak bilenen mahalde yapılan törenle gösterilmiştir. Törende bulakbaşında toplanan şair ve koşakçılar o yıl için hazırladıkları nevruz nameleri yapılan büyük tören sırasında birer okumakta ve şiir veya koşakın yazılı olduğu kağıt parçasını Nevruz Bulak'a bırakmaktadırlar.
Nevruz bayramı süresince oynanan sportif veya çocuk oyunları hakkında da gerek Uygur Halk Ağız Edebiyatı'nın Esasları adlı eserde ve gerekse adı zikredilen video bantlarda geniş bilgi ve görüntü bulunmaktadır. Bunlara göre nevruz törenlerinde oynanan bu oyunları şu şekilde sıralayabiliriz.(10)

Kış Bovay (11)Yolbars(12)", Argımak(13)", Sornuz(14)'" (Huntu, Salma Taşlaş, Batundammen, Kuçar usülü ve Girimçilik oyunları Oğlak, Peyge, Argamça Tartış(15).

Nevruz bayramı dolayısıyla pişirilip dağıtılan nevruz aşı genellikle "ab-ı nisan'" adıyla bilinmektedir. Nevruz aşı yada ab-ı nisan olarak hazırlanan yemeği n iki çeşidi "Buğday köyçesi" ile "umaç" tır. Buğday köçesi, buğday tanelerinin kaynatılması ile yapılan bir yemek çeşididir. Umaç ise mısır unundan yapılan bir çorbadır'(16),

1-Doğu Türkistan’da nevruz törenleriyle ilgili video bant Kayseri’de kurulmuş olan Doğu Türkistan Kültür Ve Dayanışma Derneği mensuplarından Sayın Hamit Göktürk’ten temin edilmiştir.
2-Muhammed Zunun-Abdulkerim Rahman,’’Uygur Halk Ağız Edebiyat larının Esasları’’,Urumçi 1980,s 38-42
3-Atışmalar.
4-. Dansçılar
5- Boy boy dizilip.
6-Talebe, öğrenci.
7- Teşvik etme.
8- Büyük yemek kazanı
9- a.g. programın video-bantı arşivimizdedir.
10- Oyunlar hakkında V.Bölümde bilgi verilecektir.
11- Kı dede, ihtiyar kış anlamındadır.
12- Kaplan.
13- Aygır oyunu.
14- Çin kaynakları Huntu, Salma Taştaş
15-Batudammen ve Kuçar danslarına Türklerin Somu; oyunları dediklerini yazmaktadır. Bk.Huy-Iin, 'Müzik Tezkiresi'nden naklen Muhammed Zunun-Abdulkerim Rahman, ayı yer. .
16-Anadolu'da undan yapılan 'oğmaç' adlı verilen çorba ile aynı şeydir.

  • 1145 defa okundu.