Araştırmacı:
Dilşad Sayrami
Yayına Hazırlayan:
Celalettin Batur

XVII. Yüzyılın sonu ve XVIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan ünlü Uygur ediplerinden biri olan Zelili 1676 yılında Seidiye devletinin başkenti Yarkent'te dünyaya gelmiştir. Uygur Türklerinin edebiyat tarihinde Zelili soyadıyla tanınan bu şairin adı Muhammed Sıdık'tır. Onun ölüm tarihi hâlâ belli değildir.

Zelili'nin esasi divanında, 196 şiir(Gazel),  27 rubai, 18 muhammes, 5 musteza, 2 kaside, 1 sefer name ve Fars dilinde yazılmış Liriklik şiirleri vardır. Onun birinci eseri "Tezkiren Çilten", 1734 yılında yazılmıştır. Bu 500 mısradan daha fazladır. Onun 1742 yılında tamamlayan yine bir eseri "Tezkiren Çilten" den çok daha büyüktür. Zelili, "Sefername"sini 1718 tarihinde yazıp bitirmiştir.

Zelili XVIII. yüzyılda yine Doğu Türkistan'da yoğun siyasi hadiseler olurken bu devirde yaşamıştır.  Edip,  kendi eserlerini Uygur klasikleri dünyasında vatanperverlik, milletperverlik, ve insan perverliğe benzer geniş manadaki kavramlar hususunda yazmıştır. 

XVIII. yüzyılda Uygur şiir dünyası için büyük içtimai-siyasi yenilikler olmuştur.
Bu yenilikler sırasında Uygur edebiyatında hayatı ve real lirik obrazlar dünyaya gelmiş ve şiir dünyasının yolu genişlemiş ve insan hayatıyla özdeşleşmiştir. Bunun neticesinde Edibin icadi faaliyetinde, Anavatan, vatan aşkı önemli duruma yükselmiştir. Zelili'nin eserlerinde yine ahlâk, itikad ve edep meseleleri etraflıca mülahaza edilmiştir. Onun eserlerinde tarihi kaynaklar ve tesbitler mevcuttur. Edip'in eserleri bugün Ürümçi, Taşkent Lelingrad (sankit- Pıtırboruk) ve Pekin'deki müzelerde muhafaza edilmektedir. Aşağıda onun eserlerinden bazı örnekler verilmektedir.
 
"Merhaba Sultan Satuki Buğra hanım merhaba 
Meşhedingni Mekke-i Mülki Ecem derler peva
Kaşgarni Seykeli ayine-i İslam itib,
Heyetingden Çini Maçin heddige salding nida
Barekallah tirei Kuffarni mehve eyleban,
Peşvanayi tiği edlindin tabidur din ziya,
Kılmagil kem gaşe-i lutf inayetni, deriğ,
Bir nezer kılsang kara tuprağlardur kimiya
Perdedari hezpeti hek bolganing melum için,
Merkeding turi tecelli cilvesi nuri Huda.
Mergzari ekli canim örtedi berki cunun,
Ebri teyzingni iber ey, kebe-i sıdki sefa.
Payimali gem bolup kalğan Zelili zardin, 
Sedhezaran bendeki, yetkur eğeryetsengseba.

----------------------------------------------------------
Ey şah Huda hemişe yaring bolsun,
Gerdun kedemindeki ğubarin bolsun.
Bu seltenetu tuğ-elem sende muyesser,
Himmet ilkingde zulfikaring olsun.

Dünya çu pabat, karvan ademdur,
Her ademning içide yüz alemdur.
Ming yil yaşasang cehanda çuh Huh nebi,
Ahir Ölesen ğenimet uşbu demdur.

--------------------------------------------------------
Yüzüngge bihudane secde kildim beriya derler, 
Uluğluk hörmetidin astaneng kibriya derler, 
Tenim körgen bu tafrak uyre nekşi buzya derler,
kara kaşingni, ey zalim, körub işk ehli ha derler,
Deği ul enber efşaning tutun ya ecdihari derler.

Şebi hicran erur yad eylermen puhsapei mahim,
Çu ecderahyi ateş ot salur herpeşige ahim,
Refikim gerdi badi işk olubdur derdi hemrahim, 
Muhabbet iklimining tacidur sen aya şahim, 
Tereki memleket tutmağlikimnu huş ada derler.

  • 988 defa okundu.