Yrd. Doç. Dr. Erkin EMET

Ankara Üni. Dil ve Tarih-Coğ. Fak. Çağ.

Türk Leh. ve Ed. Böl. Öğr. Üyesi

 ( 2008 de Kaşgarlı Mahmut ile ilgili yapılan çalışmalar) 

UNESCO doğumunun 1000. yılı dolayısı ile 2008'i "Uluslararası Kaşgarlı Mahmut Yılı" olarak kabul ettikten sonra, Türk Dünyasında konuyla ilgili pek çok çalışmalar yapılmıştır. 2008 yılındaki ilk ilmi çalışma 21-22 Şubat 2008 tarihleri arasında Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'ta yapıldı.

"Mahmut Kaşgarlı Türkoloji İlminin Kurucusudur" adıyla düzenlenen ve iki gün süren uluslararası bilimsel konferansa dünyanın yaklaşık yirmi ülkesinden Türkologlar, bilim adamları katıldılar. Yaklaşık 150 bilimsel tebliğ sunuldu.

Türkmenistan'ın Milli Medeniyet "Miras" Merkezi, Türkmenistan Milli Eğitim Bakanlığı ve Türkmenistan Cumhurbaşkanlığına bağlı İlim ve Teknik Yüksek Kurulu tarafından düzenlenen bu bilimsel konferans Devlet Bakanı H. Saparliyev'in açış konuşmasıyla başladı. Ardından Türkmenistan'ın Milli Medeniyet "Miras" Merkezi'nin Başkanı Prof. Dr. Annakurban Aşırov'ın konuşması dinlendi.

Genel oturumda sekiz devletin temsilcisi olan yabancı konuklar çeşitli konularda konuşmalar yaptılar. Hu Zhenhua (Çin) "Mahmut Kaşgarlı'nın Divanü Lugat'it-Türk Sözlüğü Cinde" (konuşma dili Türkçe), Nuri Yüce (Türkiye) "Mahmut Kaşgarlı'nın Divanü Lügat'it Türk Sözlüğünün Yazılmasına Esas Olan Nedenler", Muhammed Abdullah Elgeadi (İspanya) "Mahmut Kaşgarlı'nın Edebi Mirası Dünya Kültürünün Hazinesidir" (İngilizce), Robert J. Ermers (Hollanda) "Mahmut Kaşgarlı'nın Divanü "Lügat'it-Türk'ünün Morfolojik Analizi" (İngilizce), Aytmurat Alniyazov (Özbekistan): "Divanü Lügati't-Türk'te Geçen Atasözlerinin Sentaktik Özellikleri" (Rusça), Mamed Adilov (Azerbaycan) Divanü Lügati't-Türk"ün Tek Nüshada  Ulaşmasının Sebepleri  Hakkında" (Rusça), Zifa-Aulia Auezova (Kazakistan) "Divanü Lügati't-Türk'te Zamana Egemen Türk İmgesi" (Rusça), Oleg Bubenok (Ukrayna) "Peçenekler ve Oğuz Türkleri Sarkele Kalesi Çevresinde" (Rusça). Genel oturumdan sonra bilimsel konferans beş bölümde çalışmasına devam etti:

 

I.Bölüm: "Mahmut Kaşgarlı ve Dönemi". Oturum

Başkanı Ahmet Haciyev (Tacikistan), Annageldi Gubayev (Türkmenistan). Bu bölümde 29 bildiri sunuldu.

II.Bölüm: "Mahmut Kaşgarlı ve Türk Halk Edebiyatları". Oturum Başkanı Nisar Ahmet (Hindistan), Gurbandurdi Geldiyev (Türkmenistan). Bu bölümde 25 bildiri sunuldu.

III.Bölüm: "Mahmut Kaşgarlı'nın Divanü Lügati't-Türk'ünde Türk Lehçeleri". Oturum Baybolot Abitov (Kırgızistan), Muratgeldi Soyegov (Türkmenistan). Bu bölümde 32 bildiri sunuldu.IV. Bölüm: "Mahmut Kaşgarlı ve Türk Halkları Edebiyatlarının İlişkileri". Oturum Başkanı Ruslan Şamgunov (Rusya), Hemra Yusubov (Türkmenistan). Bu bölümde 28 bildiri sunuldu.

V.  Bölüm:  "Mahmut Kaşgarlı ve Çağdaş Türkoloji".

Oturum Başkanı Aşot Sogomonyan   (Ermenistan), Begmurat Veyisov  (Türkmenistan).   Bu bölümde 26 bildiri sunuldu.   Bütün bildiri tezlerinin yer aldığı,Türkmen,   Rus   ve   İngiliz   dillerinde   basılan   kitap katılımcılara ve konuklara değerli bir armağan olarak

dağıtıldı.

Türkiye'den yedi bilim adamının katıldığı bu konferans Türk bilim çevrelerince yüksek değerlendirildi.

Türk Dünyasında Kaşgarlı Mahmut ile ilgili ikinci çalışma 28-30 Mayıs 2008 tarihleri arasında -Türkiye'nin başkenti Ankara'da yapıldı. Hacettepe Üniversitesi'nin düzenlediği, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜRKSOY, Türk Dil Kurumu, TİKA ve UNESCO'nun desteklediği sempozyuma TÜRKSOY'a üye 14 ülkenin Kültür Bakanları ve akademisyenler katıldı. Sempozyumda ayrıca Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün himayelerinde bir de sergi düzenlendi. Ahmet Göğüs Sanat Galerisi'nde açılan sergide, Divanü Lugati't-Türk'ün basımları ve çeşitli fotoğrafları, Kaşgarlı Mahmud'un doğup büyüdüğü ve ömrünün son yıllarını geçirdiği Doğu Türkistan'ın Kaşgar şehrinin Opal kasabasındaki anıt mezarı ve anıt mezarı civarındaki tarihi yerlerin resimleri ve Kaşgarlı Mahmud'un heykelinin resimlerini içeriyordu.Sempozyumun açılış oturumu Hacettepe Üniversitesi Sıhhiye Yerleşkesinde yapıldı. Saygı duruşu, İstiklal Marşı, Kaşgarlı Mahmud'un hayatı anlatılan belgesel gösterimi ile başlayan sempozyumun açılışında, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Ülkü Çelik Şavk, Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın, Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay açılış konuşmasını yaptı. Bakan Ertuğrul Günay konuşmasında Kaşgarlı Mahmud ve eseri Divanü Lügat'it-Türk'ün Türkoloji ve Türk Dünyası açısından ifade ettiği öneme değindi. Bakan, sözüne şöyle devam etti: "Biz Türkiye Cumhuriyeti devleti olarak büyük bilgin Kaşgarlı Mahmud'un Opal'daki kabrinin restorasyonunu yapacağız." Daha sonra Ankara Üniversitesi DTC Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Başkanı Prof. Dr. F. Sema Barutcu-Özönder "Türklük Biliminde İlklerin Bilgini: Kaşgarlı Mahmud" konulu konuşmasını yaptı. Üç gün süren oturumlar, Hilton Oteli'nde 2 oturum halinde gerçekleştirildi. Çeşitli ülkelerden 66 bilim adamının katıldığı sempozyumda, Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lugati't Türk ve 11. yüzyıl Türk dünyası incelendi.

Bundan 1000 yıl önce, çağının ünlü düşünürü Yusuf Has Hacip'le birlikte Doğu Türkistan'ın Kaşgar şehrini Türklüğün kültür merkezi durumuna getiren Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati"t-Türk adlı ünlü eseri, büyük ve özgün bir eser olma niteliğini korumuştur. Bugün, geniş coğrafi alanlara yayılmış, bir birinden az ya da çok farklı lehçelere ayrılmış dilimizin en eski ve birleştirici kaynağıdır. Kaşgarlı Mahmud, eserinde Türk Dünyasının hududlarını da çizmiş, Türk kavimleri ve kolları üzerine şunları yazmıştır: "Türkler kökende yirmi kavimdir. Her kavim kollara ayrılmıştır, ki bunların sayısını sadece allah bilir. Ben yalnızca büyük kavimlerin adlarını zikredecek ve küçükleri dahil etmeyeceğim; Oğuz-Türkmen kolları dışında - bu kolların   adlarını,   sığırlarına   vurdukları   damgalarla birlikte açıklayacağım, çünkü insanlar bunları öğrenmeli. Onların her kavminin Doğu âlemindeki coğrafi mevkilerini taslak halinde sundum. Rûm ülkesine en yakın olandan başlayarak, hem kâfirleri hem de Müslümanları, belli bir tertip içinde (Batıdan) Doğuya doğru sıraladım. Önce Beçenek gelir, sonra Qıfçaq, Oğuz, Yemek, başgırt, Basmil, Qay, Yabaqu, Tatar, Qırqız gelir. En sonuncusu Çin'e yakın olanlardır. Bu kavimlerin hepsi Rûm ülkesinden başlayarak Doğuya doğru yayılır. Sonra Çigil, Tuxsı, Yağma, Ograq, Çaruq, Çömül, Uygur, Tangut, sonra Xitay gelir ki, bunların ülkeleri Çin'dir ve sonra Tav/gaç gelir ki ülkeleri Maçin'dir. Bu kavimler Güney ve Kuzey arasında yayılırlar".

Oturumlarda yabancı konuklardan Prof. Dr. Gulam Kerimov (Özbekistan) "Edebiyatta Kaşgarlı Mahmut İmgesi Üzerine", Prof. Dr. Abdumalik Nisanbayev (Kazakistan) "Mahmut Kaşgarlı'nın Sosyolojik Felsefesi", Dolkun Kamberi (ABD) "Mahmut Kaşgarlı'nın Eseri ve Yurdu", Doç. Dr. Fikret Turan (İngiltre) "Türk Dili Ve Kültürünün İslam Medeniyetine Eklemlenmesi Sürecinde Divanü Lügaf'/f-Türk'te Yansıtılan Türk Kimliği", Doç. Dr. Zeynep Hasan (Doğu Türkistan) "Çin'de Kaşgarlı Mahmut ve Divanü Lügati't-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar", Prof. Dr. Kari Reich (Almanya) "Divanü Lügaf/'f-Türk'ün Kahramanlık Şiirleri ve Orta Asya'da Yaşayan Türklerin Halk Destanı", Dr. Ramiz Asker (Azerbaycan) "Divanü Lügati't-Türk İstatistikleri", Prof. Dr. Mirfatih Zekiyev (Tataristan) "Çok Eski Türkler ve Onların İslamca Medeniyetleri", Doç. Dr. Berdi Sarıyev (Türkmenistan) "Kaşgarlı Mahmud'un Divan Sözlüğü ve Bugünkü Türkmence", Prof. Dr. Abdıllacan Akmataliyev (Kırgizistan) Kaşgarlı Mahmud ve Kırgız Edebiyatı" konulu bildirileri ile beğeni topladılar.

Türk Dünyasında konuyla ilgili üçüncü ilmi çalışma 05-07 Eylül 2008 tarihleri arasında İstanbul'da yapıldı. "Doğumunun 1000.Yılında Kaşgarlı Mahmud ve Eseri Sempozyumu" 5 Eylül günü Cemal Reşit Rey konser salonunda başlandı. İkinci günü Yıldız Teknik Üniversitesi Senato salonunda devam eden Sempozyum, 7 Eylül Pazar günü Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezinde sona erdi.

Sempozyum TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul Belediyesi, TİKA ve ORIEN-İnstitut'un desteğiyle Yıldız Teknik Üniversitesi tarafından düzenlenmiştir. Bu sempozyuma Almanya, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Çin Halk Cumhuriyeti, Doğu Türkistan, Azerbaycan ve Türkiye'den 32 ilim adamı katılmış ve bildirilerini sunmuştur.

Sempozyumda konuklar, çeşitli konularda bildiriler sunmuştur. Bunlardan Klaus Röhborn (Almanya) "Kaşgarlı Mahmud'dan Önce Batı Türk Yazı Dili", Peter Zieme (Almanya) "Mahmud al-Kaşgari and Old Turkic", Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya "Divanü Lügat'it-Türk'te Türk (=Uygur) Alfabesi", Prof. Dr. Arslan Abdullah (Doğu Türkistan) "Kumul'da Yaşayan Eski Soy Adları ve Damgaları", Gülnur Boranbayeva (Kazakistan) "Divanü Lügati't-Türk Sözdigi Jane Kazırgı Kazak Tili", Valeriy Uyguroğlu Mahpirov (Kazakistan)

"Mahmud Kaşgari ve Türk Onomastiği", Takashi Osawa (Japonya) "Eski Türk Devletinin Asıl Soyadı A-shi-na mı, yoksa Ashinas mı? ", Gaybulla Babayarov (Özbekistan) "El-Biruni ve Kaşgarlı Mahmut'a göre Türk Coğrafyasi", Dr. Ramiz Asker (Azerbaycan) "D/vanü Lügaf'if-Türk'ün Azerbaycanda İncelenmesi", Zhao Ming-ming (Çin) "Divanü Lügati't Türk'te Bir Hal Eki -n", AbdürişitYakub (Doğu Türkistan) "Mahmud al- Kaşgari and Modern Uyghur İdentity" konulu bildirileri ilgiyle karşılandı.

Türk Dünyasında konuyla ilgili dördüncü çalışma ise 17-19 Ekim 2008 tarihleri arasında Türkiye'nin Rize Vilayetinde yapıldı. TÜBİTAK, TİKA, Rize Valiliğinin ve Belediyesinin himayesinde Rize Üniversitesi tarafından organize edilen Uluslararası Kaşgarlı Mahmud Sempozyumu, Rize İsmail Kahraman Kültür Merkezi'nde 11 ülke ve 42 Üniversiteden gelen 116 yabancı ve yerli bilim adamının katılımıyla başladı. Açılış konuşmasını Prof. Dr. Serdar Karaböcek ile Rize Valisi Kasım Esen yaptı.

Sempozyum iki salonda toplam 10 oturumda tamamlandı. İki gün devam eden bu sempozyumda Kaşgarlı Mahmud ve onun eseri Divan-ü Lügati't-Türk hakkında yapılan çalışmalar anlatılan bildiriler, yazarın soyu, hayatı, eserleri ve mezarı, yaşadığı dönemin tarihi, sosyo-ekonomik yapısı üzerine bildiriler sunuldu.

Kaşgarlı Mahmut konulu beşinci ilmi çalışma 24-27 Kasım 2008 tarihleri arasında Pekin'de yapıldı. Bu toplantı ile ilgili haber Hürriyet Gazetesinin 25 Kasım tarihindeki sayısında "Kaşgarlı Mahmud, Pekin'de basına kapalı olarak düzenlenen toplantıyla anıldı" başlığıylayayına verildi. Haberde şöyle denmiştir: "Toplantının düzenlendiği Çin Merkezi Milliyetler Üniversitesi yönetimi, Türk gazetecilerin toplantıyı izlemek için yaptığı başvuruyu, "bunun akademik bir toplantı olduğu" gerekçesiyle reddetti ve görüntü dahi alınamayacağını bildirdi. Toplantının yapıldığı binaya ise Çince ve Türkçe olarak "Doğumunun 1000. Yıldönümünde Kaşgarlı Mahmut ve Divanü Lügati't-Türk Uluslararası Bilgi Şöleni" duyurusu asıldı". Bu toplantıya Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Prof. Dr. Mustafa İsen, Türkiye'nin Pekin Büyükelçisi Oktay Özüye ve Türk Dili Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın katıldı. Sempozyuma 27 Türk ilim adamı katılmış olup, toplantı sonrasında Kaşgar'a bağlı Opal köyündeki Kaşgarlı Mahmud'un türbesinde düzenlenen törene Çinliler 12 kişinin gitmesine izin vermiştir.

Bunların dışında 2008 Kaşgarlı Mahmud yılında yapılan en önemli çalışmalardan biri Ankara Üniversitesi DTC Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve

 

 

Edebiyatları Bölümü Başkanı Prof. Dr. Sema Barutçu Özönder'in editörlüğünde hazırlanan "Kaşgarlı Mahmud Kitabı" adlı saygın eserdir.

Kitabda Ahmet B. Ercilasun'un Kemal Erarslan'ın, Soner Hunkan'ın, Erkin Ekrem'in, Eralp Alışık'ın, Mustafa Canpolad'ın, Fikret Sarıcaoğlu'nun, Bülent Gül'ün, Dursun Yıldırım'ın, M.Vefa Nalband'ın v.b. yazarların ilginç makaleleri yer almaktadır. Baku Devlet Üniversitesi Türkoloji kürsüsü öğretim üyesi Dr. Ramiz Asker'in 2008'de Kaşgarlı Mahmut ve Divanü Lugati't-Türk üzerine 3 eseri yayınlanmıştır. Bunlar 1) Mahmut Kaşgarinin 1000 yıllık jübilesine 1000 bibliyografik gösterici (96 sayfa), 2) Mahmut Kaşgarinin Divanü Lugati't-Türk eseri üzre bibliyografik ve grammatik gösterici (192 sayfa) (birinci kitapta bin, ikinci kitapta 1301 adda, 18 dilde, yani Türkçe, İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Macarca, Rusça, Çince, Japonca, Farsça, Tacikçe, Azeri, Uygur, Özbek, Kazak, Türkmen, Tatar ve Başkırt Türk Lehçeleriyle yazılmış literatür toplanmıştır. İkinci kitapta ayrıca divanda mevcut olan 930 ek örnekleriyle verilmiştir). 3) Mahmut Kaşgari ve onun Divanü Lugati't-Türk eseri (432 sayfa) adlı eserde Divanü Lugati't-Türk üzerine genel bilgiler verildikten sonra divanın morfolojisi bir bütün olarak ele alınmıştır. Bunlar Kaşgarlı Mahmudun 1000. doğum yılına büyük bir armağandır. Bunun dışında Dr. Ramiz Asker Divanü Lugati't-Türk'ü Rusçaya çevirip yayınlatmak üzere teslim etmiş, D/Van'ın morfolojisi konusunda Profesörlük tezi yazmıştır.

Divanü Lugati't-Türk'ün Azerice tercümesi 2006'da Dr. Ramiz Asker tarafından T.C. 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in sunuş yazısı ile yayınlanmışdır. Dr. Ramiz Asker'in tercümesi için Azerbaycan Yazarlar Birliği Başkanı Anar "Medeniyetimizin Büyük Bayramı" başlıklı yazısını yazmıştır. Dr. Ramiz Asker bu çevirinin tanıtımını Sn. Süleyman Demirel'in de katılımıyla 24 Mayıs 2007 tarihinde Türk Dil Kurumunun salonunda yapmıştır. İşte Divan'ın tercümesi ve D/Van'la ilgili tetkiklerinden dolayı Dr. Ramiz Asker 2008 'Türk Dünyası Hizmet Ödülü'ne layık görülmüştür. 2008'de Kaşgarlı Mahmut'un doğumunun 1000. yıldönümü dolayısıyla düzenlenen Uluslararası Kaşgarlı Mahmut Hikaye Yarışması, Avrasya Yazarlar Birliği'nin eşgüdümünde, Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığının desteyi ile Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Kosova, Makedonya, Romanya), Başkurdistan, Doğu Türkistan (Uygur), Gagauz Yeri, Irak, İran, Kazakistan, Kırım, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye, Türkmenistan ülke ve bölgelerinde bulunan edebiyat dergileri veya yazarlar birliklerinin işbirliği ile gerçekleştirilmiştir.

Türkiye etabında yarışmaya 415 hikaye ile yüksek bir katılım gerçekleşmiştir. Sonuç oy birliğiyle belirlenmiştir. Buna göre, birinciliğe "Sessiz Göç" adlı eseriyle Asuman Güzelce, ikinciliğe "Hayyam'ın Konukları" adlı eseriyle Orhan Seyfi Şirin, üçüncülüğe "Simurga Doğru" adlı eseriyle Mehmet Uyar, Mansiyona "Ötüşün Kuşlar Ötüşün" adlı eseriyle Kamil Uğurlu layık görülmüştür.

Yarışma Türk Dünyasında da büyük ilgi görmüş ve aşağıdaki ülkelerde şu isimler kazanmıştır: Zakır Sadatlı (Azerbaycan), Gülsire Gizzetullina (Başkurtistan), Kemal Beyatlı (Irak), Berdi Salur (İran), Ömirjan Abdıhalıkulı (Kazakistan), Seyran Süleyman (Kırım), Elmira Ajikanova (Kırgizistan), Nazar Eşenkul (Özbekistan) ve Ablekim Zordun (Doğu Türkistan). Uluslararası Kaşgarlı Mahmut Hikaye Yarışması uluslararası ödülleri 22 Aralık 2008 günü Tarihi Türk Ocağı Binasında yapılan törenle sahiplerine verildi. Ödül törenine Türkiye Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay ve Türk Dünyasindaki edebiyat dergilerinin sorumluları katıldılar.

Bunların dışında Azerbaycan, Kazakistan, Kırgizistan, Japonya, Amerika, Belçika, Almanyada Kaşgarlı Mahmut ile ilgili etkinlikler düzenlendi. Bu etkinliklerin çoğunu o ülkelerde faliyet göstermekte olan Doğu Türkistan sivil toplum örgütlerinin düzenlemiş olması dikkati çekmektedir. Bu ülkelerde Kaşgarlı Mahmud'u anmanın dışında, Çin'in işgali altında bulunan Doğu Türkistan'ın meseleleri de dile getirilmiştir. Kısacası 2008 yılında Doğu Türkistan meselesi Türk Dünyasında en fazla gündeme gelmiştir.

Sonuç olarak doğumunun 1000. yılında büyük bilgin Kaşgarlı Mahmut Türk Dünyasının her tarafında bilimsel sempozyumlarla anılmıştır. Bu sempozyumlarda Kaşgarlı Mahmut ve eseri Divanü Lügati't-Türk her yönüyle tartışılmış, yeni görüşler ortaya atılmıştır. Ayrıca Kaşgarlı Mahmut ve dönemi ile ilgili özgün eserler de yayınlanmıştır.

Mahmıt Kaşgarlı türkologiya ilmini esaslandırıcıdır. Halk ara ilmi maslahat. Aşgubat, 21-22 baydak

2008,392i.

Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. Cilt 5, sayıl, Mart 2008.

Azerbaycan, Kazakistan, Kırgizistan, Özbekistan, Türkmenistan, Türkiye, Altay Cumhuriyeti, Başkurdistan Cumhuriyeti, Gagavuz Yeri, Hakas Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Saha Mut Cumhuriyeti, Tataristan Cumhuriyeti, Tim Cumhuriyeti. Kaşgarlı Mahmud. Divanü Lugati't-Türk. istanbul, Kabala Yayını, 2005, s.22.

Kaşgarlı Mahmud Kitabı. Editör: E Sema Baruku-Ozönder. Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları; 3169. Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü anma ve armağan kitapları dizisi; 11, Ankara, 2008, XVIII+ 496 s. ISBN: 978-975-U-3379-5. vmw.ayb.org.tr

  • 904 defa okundu.